Ποινική δίωξη για χρέη: Τι ισχύει σήμερα στην Ελλάδα

Ποινικό δίκαιο // Το αδίκημα της μη καταβολής χρεών προς το Δημόσιο // Ασφαλιστικές εισφορές // Χρέη προς ιδιώτες // Πρόσφατη νομολογία του Αρείου Πάγου

Η ερώτηση «μπορώ να πάω φυλακή για χρέη;» είναι από τις συχνότερες που δεχόμαστε στο γραφείο μας. Η απάντηση εξαρτάται από το σε ποιον οφείλονται τα χρέη. Για τα χρέη προς ιδιώτες (τράπεζες, προμηθευτές, εκμισθωτές) δεν υπάρχει ποινική ευθύνη από μόνη τη μη πληρωμή. Για τα χρέη προς το Δημόσιο και τους ασφαλιστικούς φορείς, όμως, ο νόμος προβλέπει αυτοτελή ποινικά αδικήματα, με συγκεκριμένα ποσοτικά όρια και ιδιαίτερους κανόνες.

1. Μη καταβολή χρεών προς το Δημόσιο

Σύμφωνα με την παρ. 1 του άρθρου 25 του ν. 1882/1990, όπως ισχύει από 1.5.2024 μετά το άρθρο 61 του ν. 5090/2024, «Όποιος δεν καταβάλλει τα βεβαιωμένα στη Φορολογική Διοίκηση χρέη προς το Δημόσιο, τα νομικά πρόσωπα δημοσίου δικαίου, τις επιχειρήσεις και τους οργανισμούς του ευρύτερου δημόσιου τομέα για χρονικό διάστημα μεγαλύτερο των τεσσάρων (4) μηνών, τιμωρείται με ποινή φυλάκισης: α) Ενός (1) τουλάχιστον έτους, εφόσον το συνολικό χρέος από κάθε αιτία, συμπεριλαμβανομένων των κάθε είδους τόκων ή προσαυξήσεων και λοιπών επιβαρύνσεων μέχρι την ημερομηνία σύνταξης του πίνακα χρεών, υπερβαίνει το ποσό των εκατό χιλιάδων (100.000) ευρώ. β) Τριών (3) τουλάχιστον ετών, εφόσον το συνολικό χρέος, σύμφωνα με τα οριζόμενα στην ανωτέρω περίπτωση α’, υπερβαίνει το ποσό των διακοσίων χιλιάδων (200.000) ευρώ».

Από τη διάταξη αυτή προκύπτουν τα εξής βασικά σημεία:

Το όριο του αξιοποίνου. Χρέη κάτω των 100.000 ευρώ (συνολικά, με τις προσαυξήσεις) δεν συνιστούν ποινικό αδίκημα. Τα όρια αυτά, που εισήχθησαν με τον ν. 4337/2015, εφαρμόζονται ως επιεικέστερος νόμος και σε παλαιότερες υποθέσεις (άρθρο 2 ΠΚ), με αποτέλεσμα την αθώωση κατηγορουμένων για χρέη που με το νέο καθεστώς κατέστησαν ανέγκλητα.

Το αδίκημα είναι πλημμέλημα. Και στις δύο μορφές του απειλείται ποινή φυλάκισης (όχι κάθειρξης), με ανώτατο όριο τα πέντε έτη. Η ποινική δίωξη δεν ασκείται αυτεπαγγέλτως ούτε κατ’ έγκληση, αλλά «ύστερα από αίτηση του Προϊσταμένου της Δ.Ο.Υ. ή των Ελεγκτικών Κέντρων ή του Τελωνείου προς τον Εισαγγελέα Πρωτοδικών της έδρας τους, που συνοδεύεται υποχρεωτικά από πίνακα χρεών».

Χρόνος τέλεσης και παραγραφή. Κατά την πάγια πλέον νομολογία του Αρείου Πάγου, το αδίκημα είναι «ιδιότυπο αθροιστικό έγκλημα»: τα επιμέρους χρέη του πίνακα χάνουν την αυτοτέλειά τους και συγκροτούν μία ενιαία πράξη, χρόνος τέλεσης της οποίας είναι η συμπλήρωση τετραμήνου από την ταμειακή βεβαίωση του χρονικά εγγύτερου προς τη σύνταξη του πίνακα χρέους. Από τον χρόνο αυτό αρχίζει και η πενταετής παραγραφή του πλημμελήματος, η οποία όμως αναστέλλεται για όσο διαρκεί ρύθμιση ή αναστολή είσπραξης (παρ. 5 περ. δ΄).

Εξαίρεση των χρεών από φοροδιαφυγή. Στον πίνακα χρεών «δεν συμπεριλαμβάνονται και δεν υπολογίζονται … τα χρέη από τα αδικήματα που τυποποιούνται στο άρθρο 66 του Κώδικα Φορολογικής Διαδικασίας» (ήδη άρθρο 79 ν. 5104/2024), ώστε να μην τιμωρείται ο ίδιος δύο φορές για την ίδια συμπεριφορά. Η Ολομέλεια του Αρείου Πάγου διευκρίνισε ότι η εξαίρεση ισχύει μόνο όταν τα χρέη αποτελούν αυτοτελώς έγκλημα φοροδιαφυγής, δηλαδή υπερβαίνουν τα όρια του αξιοποίνου εκείνης της διάταξης· τα λοιπά χρέη από φορολογικές παραβάσεις συναθροίζονται κανονικά. Πρόσφατα, ο Άρειος Πάγος αναίρεσε καταδικαστικές αποφάσεις που απέρριψαν χωρίς αιτιολογία τον ισχυρισμό του κατηγορουμένου ότι χρέος από φόρο εισοδήματος υπαγόταν στη φοροδιαφυγή και έπρεπε να εξαιρεθεί, ενώ σε άλλη υπόθεση έκρινε ότι χρέος από κατάπτωση εγγυήσεων του Δημοσίου δεν εμπίπτει στην εξαίρεση και ότι δεν στοιχειοθετείται φοροδιαφυγή –άρα το χρέος συνυπολογίζεται– όταν ο φορολογούμενος υπέβαλε ακριβή δήλωση αλλά δεν απέδωσε τον φόρο.

Ποιοι ευθύνονται για τα χρέη των εταιρειών. Κατά την παρ. 2, για τις ανώνυμες εταιρείες ευθύνονται οι πρόεδροι του ΔΣ, οι διευθύνοντες ή εντεταλμένοι σύμβουλοι, οι διοικητές, γενικοί διευθυντές ή διευθυντές «ή κάθε πρόσωπο εντεταλμένο είτε άμεσα από το νόμο είτε από ιδιωτική βούληση είτε από δικαστική απόφαση στη διοίκηση ή διαχείριση αυτών»· για τις ομόρρυθμες και ετερόρρυθμες εταιρείες οι ομόρρυθμοι εταίροι και οι διαχειριστές· για τις ΕΠΕ (και αναλόγως τις ΙΚΕ) οι διαχειριστές. Η ευθύνη καταλαμβάνει τα χρέη που βεβαιώθηκαν ή γεννήθηκαν κατά τη διάρκεια της ιδιότητας, ακόμη και αν το πρόσωπο αποχώρησε αργότερα (παρ. 3). Ο Άρειος Πάγος απαιτεί ειδική αιτιολογία ως προς την πραγματική άσκηση διαχειριστικών καθηκόντων: μόνη η ιδιότητα του αντιπροέδρου του ΔΣ δεν αρκεί, αν δεν διαπιστώνεται θετικά ότι ασκούσε στην πράξη διοίκηση ή διαχείριση.

Ρύθμιση, αναστολή και εξάλειψη του αξιοποίνου. Η παρ. 5, όπως αντικαταστάθηκε με το άρθρο 227 του ν. 5193/2025, ορίζει ότι σε περίπτωση «υπαγωγής σε ρύθμιση καταβολής χρηματικών οφειλών σύμφωνα με διάταξη νόμου ή με δικαστική απόφαση ή με απόφαση διοικητικού οργάνου» ή «αναστολής είσπραξης οφειλών, η ποινική δίωξη αναστέλλεται για όσο χρονικό διάστημα διαρκεί η ρύθμιση ή ισχύει η αναστολή είσπραξης, και σε περίπτωση ολοσχερούς εξόφλησης το αξιόποινο εξαλείφεται». Αν η ρύθμιση γίνει πριν συμπληρωθεί το τετράμηνο, δεν υποβάλλεται καν αίτηση στον Εισαγγελέα· αν έχει ήδη ασκηθεί δίωξη, «αυτή παύει με απόφαση του δικαστηρίου», επανερχόμενη σε περίπτωση απώλειας της ρύθμισης. Η ίδια λογική ισχύει και για την εκτέλεση της ποινής, η οποία αναβάλλεται ή διακόπτεται. Τέλος, κατά το τελευταίο εδάφιο της παρ. 1, «η πράξη μπορεί να κριθεί ατιμώρητη, εάν το ποσό που οφείλεται εξοφληθεί μέχρι την εκδίκαση της υπόθεσης σε οποιονδήποτε βαθμό». Η νομολογία εφαρμόζει τις ρυθμίσεις αυτές αυστηρά υπέρ του κατηγορουμένου: το δικαστήριο που αρνείται να αναστείλει τη δίωξη παρά την υπαγωγή σε ρύθμιση παραβιάζει τον νόμο, ενώ επί εκκρεμούς αίτησης υπαγωγής στον εξωδικαστικό μηχανισμό ρύθμισης οφειλών το δικαστήριο όφειλε «όχι μόνον να αναβάλει την εκδίκασή της, αλλά να αναστείλει την εναντίον του κατηγορουμένου ασκηθείσα ποινική δίωξη». Αντίστοιχα, η καταχώριση της οφειλέτριας εταιρείας στο Ηλεκτρονικό Μητρώο Φερεγγυότητας και η πτώχευση του οφειλέτη (άρθρο 198Α ν. 4738/2020) οδηγούν σε αναστολή της δίωξης, ενώ η αμετάκλητη απαλλαγή του πτωχού από τα χρέη του εξαλείφει το αξιόποινο για τα χρέη που γεννήθηκαν εντός της ύποπτης περιόδου.

2. Μη καταβολή ασφαλιστικών εισφορών

Η μη καταβολή εργοδοτικών εισφορών προς τον e-ΕΦΚΑ εντός μηνός από τότε που κατέστησαν απαιτητές τιμωρείται με φυλάκιση τουλάχιστον τριών μηνών και χρηματική ποινή, ενώ η παρακράτηση και μη απόδοση των εργατικών εισφορών τιμωρείται ως υπεξαίρεση, με φυλάκιση τουλάχιστον έξι μηνών και χρηματική ποινή (άρθρο 1 παρ. 1-2 α.ν. 86/1967). Το αξιόποινο προϋποθέτει, κατά το ισχύον δίκαιο, οφειλή άνω των 20.000 ευρώ για τις εργοδοτικές και άνω των 10.000 ευρώ για τις εργατικές εισφορές, ενώ οι ατομικές εισφορές των μη μισθωτών (τ. ΟΑΕΕ, ΕΤΑΑ) έχουν αποποινικοποιηθεί. Η δίωξη ασκείται με μηνυτήρια αναφορά του φορέα και πίνακα οφειλών, η πράξη «μπορεί να κριθεί ατιμώρητη, εάν το ποσό που οφείλεται εξοφληθεί μέχρι την εκδίκαση της υπόθεσης», και η υπαγωγή σε ρύθμιση αναστέλλει τη δίωξη (άρθρο 28 παρ. 15 ν. 4321/2015). Και εδώ ο Άρειος Πάγος απαιτεί ειδική αιτιολογία ως προς το ποιος ήταν πράγματι ο υπόχρεος: η ιδιότητα του «εργοδότη» από μόνη της «δεν καθιστά αυτόν, άνευ ετέρου, υπόχρεο».

3. Χρέη προς ιδιώτες

Στο ελληνικό δίκαιο δεν υπάρχει φυλάκιση για ιδιωτικά χρέη. Το άρθρο 11 του Διεθνούς Συμφώνου για τα Ατομικά και Πολιτικά Δικαιώματα (κυρώθηκε με τον ν. 2462/1997) ορίζει ότι κανείς δεν φυλακίζεται αποκλειστικά λόγω αδυναμίας εκπλήρωσης συμβατικής υποχρέωσης, ενώ ο ν. 3994/2011 κατήργησε την προσωπική κράτηση ως μέσο αναγκαστικής εκτέλεσης για εμπορικές απαιτήσεις, διατηρώντας την (άρθρο 1047 ΚΠολΔ) μόνο για απαιτήσεις από αδικοπραξία. Ο δανειστής μπορεί να επιδιώξει την ικανοποίησή του με διαταγή πληρωμής, αγωγή και αναγκαστική εκτέλεση (κατάσχεση, πλειστηριασμό), όχι όμως με ποινική δίωξη. Ποινική ευθύνη γεννάται μόνο όταν η μη πληρωμή συνοδεύεται από αξιόποινη συμπεριφορά: απάτη (άρθρο 386 ΠΚ), αν ο οφειλέτης εξ αρχής παραπλάνησε τον δανειστή· υπεξαίρεση (άρθρο 375 ΠΚ), αν παρακράτησε ξένα χρήματα· καταδολίευση δανειστών (άρθρο 397 ΠΚ), αν «με πρόθεση ματαιώνει ολικά ή εν μέρει την ικανοποίηση του δανειστή του» μεταβιβάζοντας ή αποκρύπτοντας περιουσιακά στοιχεία, αδίκημα που διώκεται κατ’ έγκληση και το αξιόποινο του οποίου εξαλείφεται με την πλήρη ικανοποίηση του δανειστή πριν την πρώτη εξέταση (άρθρο 405 ΠΚ)· έκδοση ακάλυπτης επιταγής (άρθρο 79 ν. 5960/1933)· και παραβίαση υποχρέωσης διατροφής (άρθρο 358 ΠΚ), όταν η διατροφή έχει επιδικαστεί με εκτελεστό τίτλο.

Ne bis in idem

Η παράλληλη επιβολή διοικητικών κυρώσεων (πρόστιμα, προσαυξήσεις, πολλαπλά τέλη) και ποινικών κυρώσεων για την ίδια φορολογική ή τελωνειακή παράβαση έχει κριθεί επανειλημμένα από το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ως αντίθετη στην αρχή ne bis in idem του άρθρου 4 του 7ου Πρωτοκόλλου της ΕΣΔΑ, όταν οι διοικητικές κυρώσεις έχουν, κατά τα κριτήρια Engel, ποινικό χαρακτήρα (Καπετάνιος κ.ά. κατά Ελλάδας, 30.4.2015· Σισμανίδης και Σιταρίδης κατά Ελλάδας, 9.6.2016· A και B κατά Νορβηγίας, 15.11.2016), νομολογία που υιοθέτησε και το Συμβούλιο της Επικρατείας. Η αρχή αυτή, καθώς και το τεκμήριο αθωότητας (άρθρο 6 παρ. 2 ΕΣΔΑ), αποτελούν ισχυρά όπλα στην υπεράσπιση και στις υποθέσεις μη καταβολής χρεών, ιδίως όταν για τα ίδια ποσά έχουν ήδη επιβληθεί ή εκκρεμούν διοικητικές κυρώσεις.

Οι υποθέσεις μη καταβολής χρεών προς το Δημόσιο απαιτούν συνδυασμένη αντιμετώπιση: έλεγχο του πίνακα χρεών (ποια χρέη εξαιρούνται, αν συμπληρώνεται το όριο, πότε βεβαιώθηκαν, αν έχουν παραγραφεί), έλεγχο της ιδιότητας του κατηγορουμένου στην εταιρεία, αξιοποίηση των ρυθμίσεων και των διαδικασιών αφερεγγυότητας για την αναστολή ή παύση της δίωξης, και παράλληλα προσβολή των καταλογιστικών πράξεων ενώπιον των διοικητικών δικαστηρίων. Το Δικηγορικό μας Γραφείο, με εμπειρία τόσο στο ποινικό όσο και στο φορολογικό και διοικητικό δίκαιο, αναλαμβάνει την πλήρη εκπροσώπηση των εντολέων μας –φυσικών προσώπων και διοικούντων εταιρείες– σε όλα τα στάδια, από την προκαταρκτική εξέταση έως το ακροατήριο και τον Άρειο Πάγο.