Ποινικός Κώδικας: Τα βασικά που πρέπει να γνωρίζετε

Σύμφωνα με την αιτιολογική έκθεση του ν.4619/2019 «Κύρωση του Ποινικού Κώδικα», το σύγχρονο Ποινικό Δίκαιο, επιδιώκει την αποτελεσματική προστασία των εννόμων αγαθών και την ουσιαστική εξασφάλιση του προσώπου, από τις παραδοσιακές καταχρήσεις της ποινικής καταστολής. Οι Κώδικες της βασικής νομοθεσίας, φιλοδοξούν να συναρμόσουν σε ενιαίο σύνολο κανόνες, η συνοχή των οποίων επιτρέπει τη σταθερότητα και την ασφάλεια του οικείου κλάδου δικαίου, στο πλαίσιο της τελολογικής ενότητας της έννομης τάξης. Καθήκον ειδικότερα του ποινικού νομοθέτη, στο πλαίσιο ενός Ποινικού Κώδικα, είναι να αξιολογήσει το κανονιστικό παρόν, µε κριτήριο τις υπάρχουσες, αλλά και τις διαφαινόμενες ανάγκες, ώστε να ορίσει ένα σύνολο ρυθμίσεων, µε σταθερά ενοποιητικά στοιχεία, που θα καταστήσουν αποτελεσματική την άσκηση της αντεγκλητικής πολιτικής, που οργανώνει ο Κώδικας, και την προστασία της ελευθερίας των κοινωνών, την οποία εγγυάται το Σύνταγμά.

Η εκπλήρωση του καθήκοντος αυτού, εξαρτάται από τις βασικές αρχές, που προσδιορίζουν το πνεύμα του Κώδικα και επιτρέπουν στους εφαρμοστές του δικαίου, µε την αρωγή της επιστήμης, την ορθή ερμηνεία των διατάξεών του, και την εφαρμογή τους στις ιδιαιτερότητες κάθε περίπτωσης.

Οι βασικές αρχές που διέπουν το παρόν Σχέδιο του Π.Κ. είναι οι ακόλουθες:

1. Η αρχή της νομιμότητας του εγκλήματος και της ποινής, που καθιερώνει το άρθρο 7 παρ. 1 του Συντάγματος (βλ. ιδίως άρθρα 1 και 2 ΠΚ).
2. Ο σεβασμός και η προστασία της αξίας του ανθρώπου, που επιβάλλει το Σύνταγμα στο άρθρο 2 παρ. 1 και εξειδικεύει στο άρθρο 7 παρ. 2, 3 και 4 (βλ. ιδίως άρθρο 137Α ΠΚ και τα κεφάλαια για την προστασία της ελευθερίας, της αξιοπρέπειας, του ιδιωτικού απορρήτου κλπ).
3. Η αρχή της αναλογικότητας, όπως ορίζεται στο Σύνταγμα στο άρθρο 25 παρ. 1 εδ. 4, τόσο για την in abstracto ποινική προστασία των εννόμων αγαθών, όσο και την in concreto εξειδίκευσή της (βλ. ιδίως άρθρα 79 επ. ΠΚ για την «ανάλογη και δίκαιη τιμωρία του εγκλήματος»).
4. Η αρχή της ενοχής, µε βάση την οποία η καταδίκη για αξιόποινη πράξη προϋποθέτει δόλο ή αμέλεια του δράστη (άρθρο 26 ΠΚ) και αποκλείει την αντικειμενική ευθύνη. Η ποινική ευθύνη προκύπτει από το ενέργημα του δράστη, ο οποίος, όμως, νοείται ως «ελεύθερος και υπεύθυνος» άνθρωπος, ως φορέας «ελευθερίας βούλησης», και επομένως υπόλογος για τα αποτελέσματα της δραστηριότητας, την οποία απαγορεύει ο νόμος.
5. Η δημοκρατική αρχή, η οποία εξασφαλίζεται µε την αρχή της νομιμότητας (άρθρο 1 ΠΚ), µε την προστασία του δημοκρατικού πολιτεύματος, την προστασία της ελεύθερης και αβίαστης άσκησης του εκλογικού δικαιώματος κλπ.
6. Η φιλελεύθερη αρχή ή αρχή της προσωπικής αυτονομίας (όπως εξειδικεύεται ιδίως στα εγκλήματα κατά της προσωπικής επικοινωνιακής ή γενετήσιας ελευθερίας, και της ποινικής προστασίας της ιδιωτικής ζωής), καθώς και τον κανόνα «εν αμφιβολία υπέρ της ελευθερίας (in dubio pro libertate). Mε το κριτήριο αυτό οροθετούνται νομοθετικά τα εγκλήματα, ώστε να αποβαίνει το Ποινικό Δίκαιο, όχι µόνο µμέσο προστασίας των εννόμων αγαθών, αλλά και µέτρο ελευθερίας των πολιτών.
7. Η αρχή της ισότητας, η οποία, εκτός από την τυπική ισότητα «ενώπιον του νόμου» και «εντός του νόμου», κατοχυρώνεται και ως αναλογική ισότητα στο άρθρο 4 του Συντάγματος. Με βάση την τυπική ισότητα, οι φορείς πολιτικών αξιωμάτων που έχουν προσωπικά την προστασία κάθε πολίτη. Με βάση την αναλογική ισότητα, η χρηματική ποινή προσδιορίζεται µε βάση την πραγματική οικονομική δυνατότητα του υπαιτίου.
8. Η αρχή του κοινωνικού κράτους, και ειδικότερα οι κρατικές υποχρεώσεις για την προστασία της οικογένειας, της παιδικής ηλικίας και της συνδικαλιστικής ελευθερίας. Με βάση την αρχή αυτή, στον Κώδικα εντάχθηκαν διατάξεις, που συνιστούν την ποινική προστασία των ανηλίκων, αλλά και την ποινική µμεταχείρισή τους, µε κριτήριο, όχι την τιμωρία, αλλά την αναμόρφωση και τη θεραπεία, που θα επιτρέψει την κοινωνική ένταξή τους. Πέραν αυτών, πρέπει να αναφερθεί η ποινική προστασία των εργαζομένων από καταχρήσεις της εργασιακής εξάρτησής τους, καθώς και η κατάργηση του άρθρου 247 του ισχύοντος ΠΚ, για την απεργία των δημοσίων υπαλλήλων, η οποία έθιγε τη συνδικαλιστική ελευθερία.
9. Η αρχή της επιείκειας. Η αρχή αυτή, εκφράζεται στον Κώδικα µε επιεικείς θεσμούς (όπως είναι οι περιπτώσεις δικαστικής άφεσης της ποινής και το αξίωμα in dubio pro mitiore), και έχει ως σκοπό να προσαρμόσει τον κανόνα ουσιαστικού ποινικού δικαίου, στις ιδιομορφίες της συγκεκριμένης περίπτωσης. Η αρχή της επιείκειας αντιμετωπίζει τις in concreto ιδιαιτερότητες µε ηπιότητα, όχι δηλαδή εις βάρος του κατηγορουμένου (που σημαίνει υπέρ της ελευθερίας και της ανθρώπινης προσωπικότητας, ως αυταξίας).
10. Η αρχή της επικουρικότητας του ποινικού δικαίου. «Η ποινή αποτελούσα την ενεργοτέραν και βαθύτερον εν τη προσβολή των εννόµων αγαθών του ατόµου, χωρούσαν έννοµον βίαν αφ’ ενός µεν αναδεικνύεται πρόσφορος, όπως παράσχη προστασίαν της εννόµου τάξεως µη δυναµένην να παρασχεθή υπό των άλλων νοµικών κυρώσεων, αφ’ ετέρου δε πάλιν και επιβάλλει εις τον νοµοθέτην µείζονα περίσκεψιν και µέριµναν προς εξασφάλισιν ορθού χειρισµού της ποινικής εξουσίας της πολιτείας υπό των οικείων κρατικών οργάνων» (Ν. Χωραφάς, Ποινικόν Δίκαιον, 1978, σελ. 5-6).
11. Τέλος, η αρχή του κράτους δικαίου, η οποία κατοχυρώνεται στο Σύνταγμα ως «αρχή του κοινωνικού κράτους δικαίου», ώστε να αναδεικνύει τη διαλεκτική σχέση, το αδιαίρετο της προσωπικής ελευθερίας και της κοινωνικής δικαιοσύνης. Η δικαιοκρατική αρχή, µε την ουσιαστική έννοιά της, είναι η «ελευθερία µε ισότητα». Πρόκειται για ένα πλέγμα αρχών και αξιών του Συντάγματος που δεσμεύει όχι µόνο την εκτελεστική, αλλά και τη νομοθετική εξουσία και συναρτάται µε την ανεξαρτησία των δικαστών, που είναι «συνειδητά δεσμευμένοι στο νόμο».

Ο Ποινικός Κώδικας περιέχει τρία βιβλία:

Στο πρώτο, έχουν ενταχθεί οι διατάξεις του Γενικού Μέρους – Προσδιορίζονται, δηλαδή, αρχικά οι γενικοί κανόνες και ακολουθεί η ανάλυση των βασικών, για την κατάφαση του αρχικού αξιοποίνου στοιχείων (αρχικό άδικο, υπαιτιότητα, τελικό άδικο και ενοχή), οι διατάξεις διεύρυνσης του αξιοποίνου (απόπειρα – συµµετοχή), και στη συνέχεια οι διατάξεις για τις ποινές, οι οποίες αντίστοιχα ταξινομούνται σε εκείνες που αναφέρονται στην απειλή των ποινών, σε εκείνες που ρυθμίζουν την επιμέτρηση, και σε εκείνες που προσδιορίζουν τον τρόπο έκτισης των ποινικών κυρώσεων. Στο τέλος, έχουν τοποθετηθεί οι διατάξεις, σχετικά µε την εξάλειψη του αξιοποίνου και την ποινική μεταχείριση των ανήλικων δραστών αξιόποινων πράξεων.

Στο δεύτερο βιβλίο έχει ενταχθεί το Ειδικό Μέρος, όπου περιγράφονται τα εγκλήματα και προσδιορίζονται οι ποινικές κυρώσεις.

Τέλος, στο τρίτο βιβλίο, περιλαμβάνονται οι μεταβατικές διατάξεις.

Το Δικηγορικό Γραφείο Μαρία Νικολάου προσεγγίζει το ποινικό δίκαιο με βάση το σύγχρονο πνεύμα που εισήγαγε ο Ν. 4619/2019, δίνοντας έμφαση τόσο στην αποτελεσματική προστασία των εννόμων αγαθών όσο και στη διασφάλιση των δικαιωμάτων του κατηγορουμένου. Ο σύγχρονος Ποινικός Κώδικας δεν αποτελεί απλώς ένα σύνολο διατάξεων, αλλά ένα συνεκτικό και ισορροπημένο σύστημα κανόνων που στοχεύει στην ορθή απονομή της δικαιοσύνης, αποφεύγοντας υπερβολές και καταχρήσεις της ποινικής καταστολής. Στο πλαίσιο αυτό, κάθε υπόθεση αντιμετωπίζεται με προσοχή και νομική ακρίβεια, ώστε να διασφαλίζεται η δίκαιη μεταχείριση του εντολέα και η πλήρης αξιοποίηση των εγγυήσεων που παρέχει το Σύνταγμα.

Κεντρικό ρόλο στην εφαρμογή του Ποινικού Κώδικα διαδραματίζουν θεμελιώδεις αρχές, όπως η αρχή της νομιμότητας, της αναλογικότητας, της ενοχής και της προστασίας της ανθρώπινης αξίας. Οι αρχές αυτές καθοδηγούν τόσο τον νομοθέτη όσο και τα δικαστήρια, διασφαλίζοντας ότι καμία ποινή δεν επιβάλλεται χωρίς σαφή νομική βάση, ότι η ποινική μεταχείριση είναι ανάλογη της πράξης και ότι η ευθύνη θεμελιώνεται μόνο όταν υπάρχει δόλος ή αμέλεια. Το Δικηγορικό Γραφείο Μαρία Νικολάου αξιοποιεί αυτές τις αρχές στην πράξη, αναδεικνύοντας κάθε στοιχείο που μπορεί να ενισχύσει την υπεράσπιση, να περιορίσει την ποινική ευθύνη ή να οδηγήσει σε ευνοϊκότερη κρίση.

Παράλληλα, ιδιαίτερη σημασία έχει η δομή του Ποινικού Κώδικα, η οποία διακρίνεται στο Γενικό και στο Ειδικό Μέρος. Στο Γενικό Μέρος καθορίζονται οι βασικοί κανόνες, όπως η υπαιτιότητα, η απόπειρα, η συμμετοχή και η επιμέτρηση της ποινής, ενώ στο Ειδικό Μέρος περιγράφονται τα επιμέρους εγκλήματα και οι προβλεπόμενες κυρώσεις. Η σωστή κατανόηση και εφαρμογή αυτών των διατάξεων είναι κρίσιμη για την έκβαση κάθε υπόθεσης. Με εμπειρία, στρατηγική σκέψη και σεβασμό στις αρχές του κράτους δικαίου, το γραφείο μας παρέχει ολοκληρωμένη νομική υποστήριξη, προσαρμοσμένη στις ιδιαιτερότητες κάθε περίπτωσης.